馃尃 Niezb臋dnik wigilijny

NIEZB臉DNIK WIGILIJNY

GRZYBY

Grzyby w kulturze tradycyjnej traktowano jako niezwyk艂e 鈥 pochodzi艂y bowiem z nieokie艂znanej do ko艅ca przestrzeni, czyli lasu. W dawnych kulturach grzyby uznawane by艂y za pokarm tajemniczy. Staro偶ytni Egipcjanie uwa偶ali, 偶e nie powinny by膰 spo偶ywane przez zwyk艂ych ludzi, jedli je wy艂膮cznie faraonowie.

ZBO呕E

W niekt贸rych regionach Polski w wigilijny wiecz贸r kobiety karmi艂y kury zbo偶em wrzucanym w obr臋cz beczki. Mia艂o to wymiar symboliczny 鈥 chodzi艂o o to, by kury nie rozchodzi艂y si臋 i nie nios艂y jaj u s膮siad贸w. Jedn膮 z podstawowych potraw wigilijnych by艂a te偶 kasza w r贸偶nych odmianach: j臋czmienna, p臋czak, jaglana. Podawano j膮 jako przysmak, szczeg贸lnie dla dzieci, z suszonymi owocami, np. ze 艣liwkami, oraz z miodem.

ORZECHY

Orzechy w艂oskie kojarzone s膮 z m膮dro艣ci膮, natomiast laskowe z witalno艣ci膮 i p艂odno艣ci膮. Ze wzgl臋du na swoj膮 skorup臋 uwa偶ane by艂y za tajemnicze, dlatego po wieczerzy wigilijnej wykorzystywano je do wr贸偶b. Przed udaniem si臋 na spoczynek nape艂niano 艂upiny orzechowe sol膮 鈥 ka偶da 艂upina przeznaczona by艂a dla jednego cz艂onka rodziny. Je艣li nazajutrz w kt贸rej艣 艂upinie s贸l by艂a roztopiona, wr贸偶y艂o to 艣mier膰 tego, komu 艂upina by艂a przypisana. Puszczano tak偶e 艂upiny orzech贸w na wod臋 w miednicy 鈥 je艣li 艂upina p艂ywa艂a blisko brzegu znaczy艂o to, 偶e dana osoba b臋dzie przebywa膰 w domu, a gdy p艂ywa艂a na 艣rodku, 偶e b臋dzie podr贸偶owa膰.

MAK

Mak posiada w艂a艣ciwo艣ci magiczne, ju偶 w kulturze staros艂owia艅skiej uwa偶any by艂 za produkt niezwyk艂y. Jego w艂a艣ciwo艣ci usypiaj膮ce, uspokajaj膮ce i odurzaj膮ce wykorzystywano dawniej do sporz膮dzania wywar贸w mediacyjnych z za艣wiatami. Obecno艣膰 maku na wigilijnym stole oznacza艂a 艂膮czno艣膰 z za艣wiatami i nadziej臋 na spokojny sen. Owoc maku, tzw. mak贸wka, zawiera tysi膮ce nasion, co by艂o kojarzone z urodzajem i p艂odno艣ci膮. Potrawy z maku wyst臋puj膮 w ka偶dym regionie Polski, makowiec lub kutia to typowe bo偶onarodzeniowe s艂odko艣ci. Najbardziej oczekiwan膮 potraw膮 wigilijn膮 na 艢l膮sku by艂y mak贸wki, czyli bu艂ki moczone w s艂odkim mleku wymieszane z miodem i mielonym makiem, z czasem wzbogacane innymi dodatkami: orzechami, rodzynkami, migda艂ami.

CZOSNEK

Zabezpiecza od demon贸w, czarownic, zmor, od wszelkich czar贸w i przede wszystkim od urok贸w. Mo偶na go nosi膰 przy sobie, naciera膰 nim siebie lub te偶 okna i drzwi. W wigili臋 psu rzucano chleb z czosnkiem, 偶eby by艂 z艂y i strzeg艂 zagrody. Na terenie Beskidu 艢l膮skiego specjalnie upieczony chleb z czosnkiem dawano byd艂u jeszcze przed wieczerz膮.

MI脫D

Wytw贸r pracy pszcz贸艂 by艂 uwa偶any za boski dar nie tylko w kulturze chrze艣cija艅skiej. Wykorzystywano go powszechnie w medycynie ludowej i magii obrz臋dowej. Na pograniczu czeskim gospodynie smarowa艂y klamki miodem w wigilijny poranek, by zapewni膰 sobie powa偶anie innych kobiet we wsi. W niekt贸rych regionach smarowano miodem chleb, kt贸rym dzielono si臋 przy wieczerzy. Uwa偶any by艂 za symbol dobrobytu i dostatku.

OP艁ATEK

Wiara w moc op艂atka w艣r贸d naszych przodk贸w by艂a bardzo silna. Op艂atek by艂 symbolem jedno艣ci i zgody w rodzinie 鈥 powszechne by艂o przekonanie, 偶e 鈥瀔to w wigili臋 z drugim dzieli si臋 op艂atkiem, ten nigdzie nie zaginie鈥. 呕yczono sobie wtedy 鈥瀙omy艣lno艣ci, zdrowia i b艂ogos艂awie艅stwa bo偶ego鈥, przepraszano za krzywdy, za 鈥瀦艂e s艂owa i z艂o艣ci鈥. Wierzono, 偶e kto 艂amie si臋 op艂atkiem, nie zazna g艂odu w nadchodz膮cym roku. W Polsce op艂atkiem dzielono si臋 r贸wnie偶 z dusz膮 zmar艂ych i byd艂em. Dawanie op艂atka krowom (dla byd艂a by艂 kolorowy op艂atek) wskazywa艂o na znaczenie, jakie ch艂op przywi膮zywa艂 do 偶ywego inwentarza.

Obchodzenie domu z trzymanym w d艂oni op艂atkiem mia艂o zapobiec po偶arowi, a jego okruchy wrzucone do studni mia艂y oczy艣ci膰 wod臋. Na pozostawionych na stole cz膮stkach op艂atka stawiano miski z wigilijnymi daniami, a nast臋pnie sprawdzano, do kt贸rej si臋 przyklei艂. Przyklejony do miski zapowiada艂 urodzaj ro艣liny, z kt贸rej przygotowana by艂a potrawa.

Na stole ustawiany jest dodatkowy talerz, na kt贸rym powinien zosta膰 z艂o偶ony przez wszystkich obecnych kawa艂ek nale偶膮cego do siebie op艂atka. Dodatkowy talerz pozostawiony na stole symbolizowa艂 duchow膮 obecno艣膰 zmar艂ej osoby z rodziny.

CHLEB

Chleb 艣wi膮teczny pieczono zazwyczaj w wigili臋 rano. Musia艂o go wystarczy膰 na ca艂y okres 艣wi膮t dla wszystkich domownik贸w 鈥 gwarantowa艂o to dostatek 偶ywno艣ci i obfite plony. Za pomoc膮 chleba mo偶na tak偶e by艂o zagwarantowa膰 sobie szczeg贸lne b艂ogos艂awie艅stwa w nadchodz膮cym roku: panna, kt贸ra jako pierwsza obmy艂a wod膮 wyj臋ty z pieca chleb mia艂a cieszy膰 si臋 wyj膮tkow膮 urod膮 i powodzeniem u ch艂opc贸w. Kawa艂ki chleba podane byd艂u chroni艂y zwierz臋ta od chor贸b i urok贸w.

G贸rale Beskidu 艢l膮skiego pierwszy odkrojony kawa艂ek chleba przechowywali do nast臋pnej wigilii. Po roku rozpuszczony w wodzie dawano byd艂u. Ka偶dy z uczestnik贸w wieczerzy otrzymywa艂 kromk臋 chleba, kt贸rej cz臋艣膰 zjada艂 z miodem, cz臋艣膰 z mas艂em, cz臋艣膰 z sol膮, a cz臋艣膰 z czosnkiem. Chleb zjadano jako pierwszy posi艂ek.

KARP

Karp, nieodzowny dzisiaj na wigilijnym stole, pojawi艂 si臋 na 艣l膮skich sto艂ach w latach 30. XX wieku. Wcze艣niej bywa艂 tylko na sto艂ach miejskich, gdzie trafia艂 z hodowli dworskich. Mieszcza艅stwo jada艂o bardziej szlachetne ryby, natomiast biedniejsi przyrz膮dzali stynki, sandacze, 艣ledzie. Je偶eli ju偶 pojawia艂 si臋 na stole, jako jedna z wielu potraw, przyrz膮dzano go 鈥瀙o polsku鈥: w lekko s艂odkawym sosie, kt贸ry sw贸j smak zawdzi臋cza艂 tartemu piernikowi, piwu, rodzynkom i odrobinie miodu.

Znany dzisiaj panierowany karp to moda powojenna. Ryba by艂a stosunkowo 艂atwa w hodowli i tania. Minister Hilary Minc poleci艂 masowo zarybia膰 stawy, a p贸藕niej ryby rozprowadza膰 przez zak艂ady pracy tak, by 鈥瀔arp by艂 na ka偶dym wigilijnym stole鈥.

[Opracowa艂: Dzia艂 Etnografii Muzeum G贸rno艣l膮skiego w Bytomiu]聽