Od 2013 roku w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu organizujemy wystawy prac artystów, którzy w latach 80. ubiegłego stulecia związani byli z ruchem kultury niezależnej. Ekspozycje te miały charakter zarówno indywidualny, jak i zbiorowy. W roku bieżącym, dokładnie 10 grudnia 2026 roku, w bytomskim muzeum otwarta zostanie kolejna wystawa poświęcona działalności artystycznej w tzw. drugim obiegu. Tym razem przygotowywane wydarzenie będzie związane z 45. rocznicą pacyfikacji katowickiej kopalni Wujek. Współorganizatorem projektu jest Śląskie Centrum Wolności i Solidarności w Katowicach.

Ekspozycja „…z cyklu Wspomnienie. W 45. rocznicę pacyfikacji kopalni Wujek” została objęta honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego – pana Wojciecha Saługi.

Ekspozycja „…z cyklu Wspomnienie. W 45. rocznicę pacyfikacji kopalni Wujek” oparta zostanie w szczególności na szkicownikach autorstwa prof. Stanisława Rodzińskiego, w których znalazły się osobiste kontemplacje oraz przepełnione emocjami szkice, odwołujące się m.in. do rocznicowego wydarzenia. Szerszy kontekst tego niezwykle cennego dokumentu historyczno-artystycznego wpłynął na założenia opracowywanego scenariusza wystawy, na której wyeksponowane zostaną także prace wykraczające czasem realizacji poza lata 80. Główną wartością, na jakiej oparta została koncepcja ekspozycji, jest Wolność przy jednoczesnym zaakcentowaniu, iż tragiczne wydarzenia rozgrywające się przed laty w katowickiej kopalni Wujek stanowią konsekwencję ludzkich postaw znanych już z historii, dlatego tak istotne wartości jak wspomniana Wolność nie mogą trwać bez Pamięci.

Przez pryzmat niezwykle osobistych refleksji wyrażonych w dziełach sztuki m.in. przez takich artystów, jak: Tadeusz Boruta, Jacek Sienicki, Stanisław Rodziński, Aldona Mickiewicz, Anna Mizeracka, Barbara Jonscher, Zbigniew Bajek, Zofia Broniek, Teresa Rudowicz, Zbylut Grzywacz, Grzegorz Bednarski, Jacek Sroka i Krzysztof Grzondziel, ukazana zostanie sytuacja człowieka w niezwykle trudnych dla niego okolicznościach, która mimo upływającego czasu często nie uległa zmianie. Zgodnie z koncepcją do współpracy zaprosiliśmy również autorów projektu pomnika poświęconego zamordowanym górnikom z kopalni Wujek – Alinę Borowczak-Grzybowską oraz prof. Andrzeja Grzybowskiego – aby podkreślić istotę i ważkość realizacji miejsc pamięci.

Wystawie towarzyszyć będzie bogato ilustrowana publikacja zawierająca teksty o charakterze historycznym i z zakresu historii sztuki, a także niezwykle interesujące wywiady przeprowadzone w ramach niniejszego projektu. Nieodzownym elementem ekspozycji będzie również film, który dopełni ją komentarzami samych twórców, historyków sztuki, świadków pacyfikacji, a także osób związanych z opozycją antykomunistyczną. Na wystawie wśród ujętych w scenariuszu realizacji artystycznych zaprezentowane zostaną ponadto artefakty odzwierciedlające najistotniejsze dla projektu wartości.

Pacyfikacja kopalni Wujek była jednym z najtragiczniejszych wydarzeń w historii powojennej Polski. Ekspozycja w bytomskim muzeum zapewne wielu odbiorcom w konfrontacji z dziełami sztuki, artefaktami i materiałami filmowymi stworzy możliwość zastanowienia się nad odpowiedzią na pytanie, czego lub czy w ogóle nauczyły nas wydarzenia, które rozegrały się w tym miejscu.

O powstającym do wystawy filmie: https://muzeum.bytom.pl/?p=37963

Ramowy program wydarzeń towarzyszących wystawie

Grudzień 2026

• Premiera filmu towarzyszącego wystawie, spotkanie z zespołem realizującym projekt.
• Wernisaż wystawy: 10 grudnia 2026 roku.
• Pierwsze oprowadzanie kuratorskie po ekspozycji: 13 grudnia 2026 roku. 

Styczeń 2027

• Oprowadzanie kuratorskie po wystawie.
• Spotkanie poświęcone publikacji towarzyszącej wystawie.
• Wykład wokół poezji Barbary Sadowskiej.

Luty 2027

• Oprowadzanie kuratorskie po wystawie.
• Sztuka lat 80. Spotkanie z uczestnikami życia artystycznego w tzw. drugim obiegu lat 80.

Marzec 2027

• Oprowadzanie kuratorskie po wystawie.
• Finisaż wystawy: 14 marca 2027 roku.

Zajęcia edukacyjne (lekcje muzealne) dla uczniów szkół podstawowych i średnich oraz grup zorganizowanych

„Podaruj mi skrzydła” – zajęcia edukacyjne dla uczniów szkół podstawowych poruszające tematykę wolności, marzeń i odwagi w walce o swoją godność. Punktem wyjścia do dyskusji i zabaw będzie obraz przedstawiający mitycznego Ikara. W ramach warsztatów twórczych przeprowadzone zostaną warsztaty drukarskie (linoryty artystyczne) oraz warsztaty poświęcone tworzeniu pamiętników artystycznych.

„Siła obrazu” – zajęcia skierowane są do młodzieży i osób dorosłych poddające pod dyskusję stwierdzenie, że obraz może działać silniej niż słowa. Podczas zajęć poznamy historię pacyfikacji kopalni Wujek zapamiętaną oczami artystów, zanalizujemy kluczowe obrazy poznając język malarski i ucząc się świadomie odczytywać ich podprogowe przekazy. To zajęcia o sile obrazu, o swobodzie wypowiedzi. W ramach warsztatów w zależności od zainteresowania grupy zaproponujemy działania plastyczne lub literackie.

wernisaż: 10 grudnia 2026 roku
czas trwania wystawy: 11 grudnia 2026 – 14 marca 2027
kurator: Agnieszka Bartków

Obraz: Jacek Sroka, „17.12.1981, 24.12.1981”, 1981, dar artysty dla Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu