Minęło  80 lat od zakończenia procesu zbrodniarzy hitlerowskich przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Wydarzenie to miało fundamentalne znaczenie dla współczesnych relacji międzynarodowych oraz rozwoju międzynarodowego prawa karnego. Po raz pierwszy w historii przywódcy państwa zostali osądzeni nie tylko za prowadzenie wojny, lecz także za zbrodnie popełnione przeciwko pokojowi, ludzkości i prawom narodów. Proces norymberski stał się symbolem triumfu prawa nad bezkarnością oraz początkiem nowoczesnego systemu odpowiedzialności za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Proces miał być również ostrzeżeniem dla przyszłych reżimów totalitarnych i dowodem na to, że osoby odpowiedzialne za masowe zbrodnie mogą zostać pociągnięte do odpowiedzialności niezależnie od pełnionych funkcji państwowych. Akt oskarżenia obejmował między innymi zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne oraz zbrodnie przeciwko ludzkości. Główni zbrodniarze III Rzeszy musieli odpowiedzieć za swoje czyny podczas tzw. głównego procesu norymberskiego.

Proces rozpoczął się 20 listopada 1945 roku, a zakończył 1 października 1946 roku ogłoszeniem wyroków. Trwał 218 dni. O zbrodnie wojenne oskarżono 24 wysokich rangą przedstawicieli III Rzeszy. Początkowo wszyscy obecni na sali oskarżeni nie przyznawali się do winy. Dwunastu skazano na karę śmierci, trzech na dożywotnie więzienie, czterech otrzymało wyroki od 10 do 20 lat pozbawienia wolności, a trzech zostało uniewinnionych.

Proces skierowany był również przeciwko sześciu organizacjom uznanym za przestępcze. Na ławie oskarżonych znalazły się: NSDAP, SS wraz ze SD, Gestapo, SA, rząd Rzeszy, a także Sztab Generalny i Naczelne Dowództwo Wehrmachtu (OKW).

Najważniejsi przywódcy państwa nazistowskiego, tacy jak Adolf Hitler, Heinrich Himmler czy Joseph Goebbels, uniknęli procesu, popełniając samobójstwo jeszcze przed zakończeniem wojny lub bezpośrednio po niej. Ostatecznie przed sądem stanęło 21 osób spośród 24 oskarżonych. Sprawę Martin Bormann rozpatrywano zaocznie, ponieważ nie było znane miejsce jego pobytu. Jak ustalono wiele lat później, popełnił samobójstwo w maju 1945 roku. Postępowanie przeciwko Gustavowi Krupp von Bohlen i Halbachowi zawieszono z powodu ciężkiego stanu zdrowia i niezdolności do udziału w procesie. Z kolei Robert Ley popełnił samobójstwo w więzieniu w Norymberdze tuż przed rozpoczęciem rozpraw.

Proces prowadzili sędziowie i prokuratorzy reprezentujący cztery mocarstwa zwycięskiej koalicji: Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię, Francję i Związek Radziecki. Funkcję głównego oskarżyciela ze strony amerykańskiej pełnił Robert H. Jackson. Przewodniczącym składu sędziowskiego był brytyjski sędzia Geoffrey Lawrence. Francję reprezentował Henri Donnedieu de Vabres, natomiast Związek Radziecki — Roman Rudenko.

Robert H. Jackson oparł znaczną część materiału dowodowego na dokumentach oraz taśmach filmowych wykonanych przez samych nazistów. Zamierzał przedstawić niepodważalne dowody pokazujące zarówno skalę popełnionych zbrodni, jak i udział siedzących na ławie oskarżonych przywódców III Rzeszy w ich planowaniu oraz propagandowym uzasadnianiu.

Amerykanie wydelegowali do tej pracy braci Stuarta I Buddy Szulberg współpracujących z Johnem Fordem. Przez kilka miesięcy, w pogrążonych w chaosie powojennych Niemczech, odnajdywali ukryte taśmy filmowe zdeponowane w różnych schowkach i magazynach. Rozpoczął się wyścig z czasem, ponieważ Niemcy gorączkowo niszczyli kompromitujące ich materiały. Tak jak na terenach okupowanych zacierano ślady masowych mordów, tak samo usuwano dokumenty i archiwa filmowe.

Sam proces był rejestrowany filmowo przez Amerykanów jedynie przez 39 godzin i to w bardzo trudnych warunkach technicznych. Aby poprawić jakość, Stuart Schulberg wykorzystywał dźwięk nagrywany na płytach woskowych. Zgodę na filmowanie otrzymali również Rosjanie, którzy skierowali do Norymbergi wybitnego reżysera i operatora filmowego Romana Karmena. Dzięki ich pionierskiej pracy zachowały się unikalne materiały dokumentujące przebieg procesu oraz reakcje oskarżonych na ogłaszane wyroki. To właśnie te archiwalne nagrania, wielokrotnie wykorzystywane później przez media i twórców filmowych, ukształtowały współczesny obraz procesu norymberskiego w świadomości społecznej.

kiedy? 14 czerwca 2026 (niedziela), godz. 15.00
gdzie? Centrum Edukacji, Pl. Jana III Sobieskiego 2
kto prowadzi? Izabella Kühnel
wstęp? 4 zł