Dział Przyrody posiada zbiór ponad 500 tysięcy okazów zoologicznych, botanicznych i geologicznych. Największe i najcenniejsze są kolekcje entomologiczne oraz ornitologiczne. 

Do jednych z najciekawszych należą unikalne kolekcje autorskie. Są to – dla przykładu – entomologiczne zbiory Franza Kirscha, Hansa Nowotnego, Paula Hermanna Raebela, Sergiusza Tolla, Wojciecha Mączyńskiego (najstarsza kolekcja owadów z Mazowsza) czy zbiór około 6 tysięcy ważek powstały na bazie historycznej kolekcji Maksymiliana i Wiktora Żaków oraz Leona Sawkiewicza. Do cennych należy także licząca ponad 20 tys. obiektów kolekcja żądłówek (Hymenoptera: Aculeata) Jane Van der Smissen. Zbiór tych owadów jest systematycznie rozwijany o okazy pochodzące z polskich badań naukowych i z wypraw badawczych prowadzonych w regionie śródziemnomorskim oraz w Nowej Kaledonii.

Główny trzon zbioru kręgowców (8 tysięcy okazów) stanowią kolekcje ornitologiczne i teriologiczne. Wyróżnia się wśród nich kolekcja skórek ptasich Ottona Natorpa – jednego z największych preparatorów w historii Europy, a także kolekcja Eberharda Dreschera obejmująca ptasie jaja, gniazda oraz preparaty dokumentujące wybrane zagadnienia z biologii, morfologii i anatomii ptaków. Obecnie najintensywniej rozwijane są kolekcje osteologiczne ssaków, kolekcja skórek ptasich i taksonomiczna kolekcja ptasich skrzydeł.

Od lat 80. minionego wieku Dział Przyrody gromadzi dane faunistyczne z regionu, głównie w efekcie współpracy z GKO SO PTZool. Ta największa na Górnym Śląsku baza danych w ostatnich latach uzupełniana jest także o informacje dotyczące płazów, gadów i ślimaków słodkowodnych.

Zgromadzone dane przyrodnicze wprowadzane są do Krajowego Banku Muzealnych Zasobów Zoologicznych oraz do Krajowej Sieci Informacji o Bioróżnorodności, działającej w strukturze Global Biodiversity Information Facility.

W Dziale Przyrody prowadzony jest Bank Informacji Awifaunistycznych Muzeum Górnośląskiego oraz Bank Informacji o Cennych Miejscach Rozrodu Płazów w regionie.

Zanim zrodziła się idea utworzenia w Bytomiu muzeum, przyrodnicy-amatorzy – już od połowy XIX wieku – zakładali pierwsze stowarzyszenia przyrodnicze. W 1902 roku powstał Związek Entomologów Górnego Śląska (Entomologischer Verein Oberschlesien), dwa lata później – Związek Ornitologiczny (Ornithologischer Verein), a w roku 1907 r. akwarystyczny Związek „Najas” (Verein für Aquarien-, Terrarien Kunde und für Naturdenkmalpflege). W 1921 roku część organizacji połączyła się w Związek Stowarzyszeń Przyrodniczych Górnego Śląska (Verband Naturwissenschaftliche Vereine Oberschlesiens) z siedzibą w Bytomiu.

Zbiory rozwijającego się bytomskiego muzeum przechowywane były przy Klosterstraße (obecnie ul. Szymanowskiego), a następnie w szkole realnej przy obecnym pl. Sikorskiego. W 1930 roku zakończyła się budowa gmachu przy Moltkeplatz (obecnie plac Jana III Sobieskiego) i tam zainicjowana została działalność Działu Przyrody, który wkrótce pozyskał bogate kolekcje Eberharda Dreschera.

Tymczasem jesienią 1927 roku rozpoczęto tworzenie Oddziału Przyrodniczego Muzeum Śląskiego w Katowicach. Jego zadaniem było gromadzenie i opracowywanie zbiorów botanicznych, zoologicznych, geologicznych i paleontologicznych z obszaru województwa śląskiego, a także prowadzenie prac wystawienniczo-dydaktycznych.

W 1928 roku oddział ten zakupił zbiór ornitologiczny Gedroycia z Myślenic oraz zbiór chrząszczy Mączyńskiego. W następnym roku założył zielnik flory śląskiej oraz rozpoczął akcję roztaczania opieki nad zabytkami przyrodniczymi. Najszybciej rozrastały się zbiory entomologiczne, głównie motyli, m.in. dzięki kolekcjonerowi Zdzisławowi Stuglikowi.

W 1939 roku, gdy gmach Muzeum Śląskiego w Katowicach był gotowy, rozpoczęto transport niektórych zbiorów przyrodniczych do nowych pomieszczeń. Niedługo potem, w czasie wojny, obiekty zostały przetransportowane do Oberschlesisches Landesmuseum w Bytomiu. Przeprowadzona po wojnie rewindykacja i inwentaryzacja zbiorów wykazała obecność 54.320 obiektów. Do Działu Przyrody Muzeum Górnośląskiego trafiły zbiory przyrodnicze z muzeum w Gliwicach, Chorzowie, Cieszynie i Pszczynie.

W latach 50. XX wieku zbiory były pozyskiwane głównie podczas prac terenowych realizowanych przez pracowników działu. W kolejnych dekadach powiększyły się o znakomite kolekcje, m.in. Paula Hermanna Raebela, Sergiusza von Tolla i Maksymiliana Żaka. Obecnie liczą ponad pół miliona okazów.

Dział Przyrody prowadzi prace nad zbiorami, realizuje badania terenowe, działalność wystawienniczą i edukacyjną. Współpracuje z organizacjami pozarządowymi i instytucjami zajmującymi się ochroną przyrody. Opiniuje przedsięwzięcia związane z ochroną bioróżnorodności w regionie.

Działalność naukowa

Górny Śląsk

  • Entomofauna Górnego Śląska / Entomofauna of the Upper Silesia
  • Żądłówki (Hymenoptera: Aculeata) Górnego Śląska / Vespoidea of the Upper Silesia
  • Sieciarki (Neuropterida) Górnego Ślaska / Neuropterida of the Upper Silesia
  • Awifauna Górnego Śląska
  • Monitoring lęgowych, przelotnych i zimujących ptaków na Górnym Śląsku
  • Ekologia wybranych populacji ptaków na Górnym Śląsku
  • Awifauna terenów zurbanizowanych Górnego Śląska
  • Monitoring cennych miejsc rozrodu płazów na Górnym Śląsku i w Zagłębiu
  • Polska

  • Monografia złotooków (Neuropterida: Neuroptera: Chrysopidae) Polski / Monograph of the lacewings (Neuropterida: Neuroptera: Chrysopidae) of Poland
  • Neuropterida Pobrzeża Bałtyku / Neuropterida Polish Baltic See Coast
  • Regionalizacja i pochodzenie owadów siatkoskrzydłych (Neuropterida) Polski / Chorology and origin of the neuropteroid insects (Neuropterida) in Poland
  • Biologia i ekologia wybranych gatunków ptaków
  • Migracje wybranych gatunków ptaków na wybrzeżu Bałtyku
  • Świat

  • Faunistics, taxonomy and zoogeography of Neuropterida of Turkey / Faunistyka, taksonomia i zoogeografia Neuropterida Turcji
  • Monograph of the Neuroptera of New Caledonia / Monografia Neuroptera Nowej Kaledonii
  • Investigations on the Neuropterida of Greece / Badania fauny Neuropterida Grecji
  • Faunistic investigations on Neuropterida of the Palaearctic Region / Badania faunistyczne Neuropterida Palearktyki
  • Dział Przyrody

    Roland Dobosz, kierownik
    r.dobosz@muzeum.bytom.pl

    Waldemar Żyła
    w.zyla@muzeum.bytom.pl

    dr. Piotr Cempulik
    +48 32-281-82-94 w. 116
    p.cempulik@muzeum.bytom.pl

    dr Jacek Betleja
    +48 32-281-82-94 w. 205
    j.betleja@muzeum.bytom.pl

    Adam Larysz
    +48 32-281-82-94 w. 206
    a.larysz@muzeum.bytom.pl

    Pracownia Preparacji Okazów Przyrodniczych

    Andrzej Imiołczyk
    +48 32-282-39-29
    a.imiolczyk@muzeum.bytom.pl
    2016 All Rights Reserved | Muzeum Górnośląskie w Bytomiu